Amerikan Psikiyatri Birliği Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı, beşinci baskısına göre (DSM-V) OKB, zaman alıcı (günde en az 1 saat gibi) tekrarlı obsesyon ve ritüellerin varlığı ile tanımlanır ve bu, günlük aktivitelerde belirgin kişisel sıkıntıya veya çatışmaya neden olur.
OKB kişiyi ve çevresini derinden etkileyen bir hastalıktır. Obsesyon istemsiz, zihninize zorla giren mantıksız düşünceler, imajlar ve şüphelerdir. Çoğunlukla, çevreyle ilgili bir şey tarafından tetiklenen bu zihinsel araya girişler, kötü veya zararlı bir şey olacağına dair korku ve belirsizlik hissi ile birlikte, kaygı ve sıkıntı uyandırırlar. Ayrıca ‘savaş ya da kaç’ tepkisi dediğimiz kalp ritminde artış, kas gerginliği, mide rahatsızlığı, sık nefes alma gibi bedensel belirtiler de ortaya çıkabilir.
Buna karşılık bu özel deneyimler kaygıyı azaltmak ve obsesif düşüncelerle başa çıkmak için bir şeyler yapma dürtüsünü tetikler. Kompülsiyonlar (ritüeller) ve kaçınma stratejileri, obsesif düşüncelerle baş etmek, bir güvenlik ve kesinlik duygusu inşaa etmek ve kaygıyı azaltmak için başvurdukları davranış kalıplarıdır. Bu davranış kalıpları kısa vadede kaygıyı azaltsalar da uzun vadede olumsuz sonuç gösterir. Ritüeller ve kaçınma davranışları daha fazla artmaya başlar. Zamanla kişinin hayatı alt üst olur.
Obsesyonlar aşağıdaki temel kategorilere ayrılırlar
- Zarar verme veya hata yapma sorumluluğu
- Bulaşma
- Simetri ve düzen
- Şiddet ve saldırganlık
- Cinsellik
- Din ve ahlak
Kompulsif Ritüeller
Obsesif kaygıyı azaltmak ve güven duygusunu yeniden sağlamak için gerçekleştirdiğimiz tekrarlı davranışlardır. Aşırı ve gerçeklikten uzaktırlar.
- Kontrol etme
- Temizleme
- Tekrarlı eylemler
- Sıralama ve düzenleme
- Zihinsel ritüeller
OKB’ye sahip olmak sizin hatanız değildir. Hastalığın ortaya çıkışında biyolojik, çevresel ve öğrenme gibi faktörlerin etkili olduğu söylenebilir. OKB’nin davranışsal modeline göre bir olay doğası gereği rahatsızlık ya da kaygı oluşturan bir uyaranla eşleşince korku ile ilişkili hale gelir. İkinci aşamada çeşitli koşullu uyaranlar ile ortaya çıkan kaygıyı azaltmak için gelişen kaçma ya da kaçınma yanıtları kaygıyı azalttıkları için olumsuz pekiştirme yolu ile süreklilik kazanırlar. Bilişsel modelinin temelinde çoğu insanda intrüzyonların (normal obsesyonların) bulunması yatar. Hasta olanlardaki fark obsesyonların daha sık, daha sıkıntı verici ve kontrol edilemez olması ve yansızlaştırma yanıtları ile daha ilişkili olmalarıdır. OKB tedavisinde ilaç tedavisi ve Bilişsel davranışçı terapi (BDT) en etkili tedavi yöntemleri arasındadır.
OKB’ de BDT yaklaşımının hedefleri
- İntrüzyonları normalleştirmek
- Hastanın kendine özgü yorumlama biçimini belirlemek
- Obsesyonların önemini azaltmak
- Kompülsiyonları (ritüelleri) ortadan kaldırmak
- Zihinsel kontrol çabalarını terk etmek
- Hatalı temel inançları değiştirmek
BDT’ de birinci aşama psikoeğitim olup, sorunların nasıl ilişki içinde olduğunuzu anlamanıza yardımcı olmak için, obsesyonlarınızı, kaygılarınızı ve ritüellerinizi öğrenmeyi kapsar. Değerlendirmeye göre çıkarılan formülasyonla tedavi için kişiselleştirilmiş bir yol haritası çizilir. Bilişsel kısmında ritüelleri besleyen sorunlu düşünce kalıpları tespit edilip bunlar üzerine çalışılır. BDT’de en önemli adım ‘Alıştırma ve Tepki Engelleme’ basamaklarıdır. Alıştırma tepki engelleme obsesyonlara bağlı sıkıntı oluşturan uyaranla, bu sıkıntıyı hafifletme amaçlı davranışları gerçekleştirmeksizin karşılaşma yoluyla ‘alışma’ ilkesine dayanır. Obsesif düşünceleriniz veya korkup kaçındığınız diğer şeylerle yüzleşmeyi öğrenmek, bu şeylerin yaşamınız üzerindeki etkilerini değiştirecek ve onların yeni bir anlam kazanmasını sağlayacaktır.
